{"id":576,"date":"2018-02-16T10:13:58","date_gmt":"2018-02-16T10:13:58","guid":{"rendered":"http:\/\/www.jmabiesheuvelprijs.nl\/?p=576"},"modified":"2018-02-16T10:17:52","modified_gmt":"2018-02-16T10:17:52","slug":"aleid-truijens-inleiding-bij-mannen-spelen-vrouwen-winnen-van-f-b-hotz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.jmabiesheuvelprijs.nl\/?p=576","title":{"rendered":"Aleid Truijens: Inleiding bij ‘Mannen spelen, vrouwen winnen’ van F.B. Hotz"},"content":{"rendered":"

De crowdfundingsactie voor de J.M.A. Biesheuvelprijs 2018 eindigt op 18 februari. Tot die tijd geven\u00a0we om de\u00a0paar dagen het woord aan\u00a0een ambassadeur van het korte verhaal. Vandaag: de inleiding die Aleid Truijens schreef bij de bloemlezing\u00a0<\/em>Mannen spelen, vrouwen winnen<\/a>\u00a0(De Arbeiderspers, 2011) van F.B. Hotz. Hier<\/a> leest u het verhaal ‘De vertegenwoordigers’ van F.B. Hotz.\u00a0<\/em><\/p>\n

U kunt hier<\/a> bijdragen aan het prijzengeld van de J.M.A. Biesheuvelprijs \u2013 we danken u zeer!\u00a0<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Inleiding bij bloemlezing Mannen spelen, vrouwen winnen <\/em>van F.B. Hotz<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

In \u2018De verplaatsing\u2019, het laatste verhaal in de bundel Ernstvuurwerk <\/em>(1978) van F.B. Hotz, is de hoofdpersoon een jongetje van een jaar of negen, dat graag urenlang naar buiten kijkt. Hij kijkt naar de weg waaraan hij woont, de Rijnsburgerweg, een drukke doorgangsweg van Oegstgeest naar Leiden, met een tramrails in het midden.<\/p>\n

Het kijken verveelt nooit. Er is de hele dag wat de zien. Vrachtwagens denderen voorbij, bruinverbrande fietsers komen terug van het strand, de bakker met zijn openklappende bakfiets vol geurig brood houdt er halt, het paard van de groenteman sjokt voorbij met zijn zware kar, de melkboer in zijn open bestelwagen vol flessen, en h\u00e9, daar nadert de ijscoman uit de verte, met verleidelijk getinkel. Het is niet zomaar een weg voor de jongen, het is de mooiste aller wegen, de Weg. Alle dingen waarvan hij houdt, ziet hij op zijn lievelingswegweg: de nieuwste modellen auto\u2019s, de machtig mooie stoomtrams, brandweerwagens en ambulances die zich gillend spoeden naar de stad, angstaanjagend en spannend tegelijk.<\/p>\n

Soms ziet hij een ongeluk gebeuren op De Weg. Dat speelt hij dan na, met zijn blikken auto\u2019s en de poppenhuispoppen van zijn zus. Liggend op de grond, met \u00e9\u00e9n oog dichtgeknepen, ensceneert hij het ongeluk. Dichter kan hij de huiveringwekkende werkelijkheid niet benaderen. Samengebalde werkelijkheid, de essentie van alle ongelukken die hij zag.<\/p>\n

De jongen heeft nog een manier gevonden om het leven op zijn weg te fixeren. Hij houdt ervan naar buiten te kijken via de weerspiegeling in een glazen vaas. \u00a0Hotz beschrijft dat in \u2018De verplaatsing\u2019 zo:<\/p>\n

 <\/p>\n

Op ons dressoir stond een grote vaas van groen glas. Ze bestond uit een aantal bolle ringen, naar boven toenemend in grootte. Op iedere ring spiegelde zich, op het kleinst van de ronding, de Weg in een mysterieus verkleind en gerekt perspectief. Op iedere ring wat groter. Zesmaal naderde in die vaas de stoomtram in toenemend miniatuur: je kon nog kiezen. Meestal koos ik hem op de onderste, de kleinste en donkerste. Daar was de stilte compleet; het witte stoomwolkje op het groen kon zich daar het verst uitzetten. Althans de Weg bleef zo binnen handbereik.<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

\u2018Althans\u2019 de Weg bleef binnen handbereik. Want veel in zijn leven dreigt de jongen te ontglippen. Zijn ouders maken ruzie, zijn vader komt steeds later thuis van zijn werk, zijn moeder loopt met rood behuilde ogen rond. Twee onheilspellende woorden klinken steeds vaker in huis: \u2018echtscheiding\u2019 en \u2018verhuizing\u2019. Beide blijken onafwendbaar, maar in etappes. Eerst verhuist het gezin naar een fris nieuwbouwwijkje in Haarlem, om het huwelijk nog \u00e9\u00e9n kans te geven. Als die poging mislukt, gaan de ouders alsnog uit elkaar.<\/p>\n

Maar dat laatste weet de jongen die op de glazen vaas zijn Weg fixeert allemaal nog niet. Wel voelt hij de dreiging. Zijn vaders koffergrammofoon, waaruit op zondagochtenden de blij makende klanken van het orkest van Paul Whiteman opklonken, staat al ingepakt. Zijn vaders A-Ford die de jongen zo bewondert, staat alvast in Haarlem, dicht bij de zaak en de toekomstige woning. In de grote wereld is, in 1932, een economische crisis gaande, thuis een emotionele crisis op min miniatuurformaat. De gay twenties<\/em>, het tijdperk van optimisme na een wrede oorlog, de tijd van de charleston, van een fonkelnieuwe beeldende kunst en architectuur, \u00a0<\/em>waren voorgoed voorbij. Er dreigde alweer een nieuwe oorlog.<\/p>\n

Die algehele treurnis, de vergeefse wens om te vangen en behoeden wat dierbaar is, klinkt mee in Hotz\u2019 passage over de Weg. Voor mij is het een van de mooiste passages in het werk van F.B. Hotz (1922-2000). Sterker, houdt iemand mij een pistool tegen de slapen en moet ik\u00a0 echt kiezen, dan vind ik deze alinea de mooiste in de hele Nederlandse literatuur.<\/p>\n

Ze is, denk ik, typerend voor het schrijverschap van F.B. Hotz. Scherp kijken, met \u00e9\u00e9n dichtgeknepen oog, en zo de werkelijkheid fixeren – verhevigde, ingedikte werkelijkheid, geladen met emotie. […] Voor Hotz zelf was stijl belangrijk; hij zat eindeloos aan zijn verhalen te vijlen voordat hij ze goed genoeg vond. Hij bewonderde andere schrijvers, zoals J. van Oudshoorn, ook vooral om de stijl. In een beschouwing over Van Oudshoorn, \u2018Over Tobias\u2019, schrijft Hotz:<\/p>\n

 <\/p>\n

Wat een schrijver tot schrijver maakt is de kwaliteit van zijn verwoording, en niets anders. Niets. Niet het gegeven, de strekking of de invalshoek maakt het meedelen tot schrijven; het zijn de gekozen woorden, hun rangschikking, en het vervangen van ongewone woorden door gewone. Er is een soort magie die aan een gewoon woord in een kalme zin wurgkracht kan geven. <\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

En wurgkracht hebben de kalme zinnen van Hotz. Een zin, bijvoorbeeld, als \u2018Zo staande over haar werk leek ze wel een baal hooi, maar ik wilde van haar houden\u2019 \u2013 een observatie van een man die, na een tragisch buitenechtelijke liefdesavontuur, zijn wettige echtgenote met mededogen beziet. Of: \u2018Voorbij Alphen hoestte ik maar eens\u2019 \u2013 gezegd door een puberjongen die een dagje op stap \u00a0gaat met zijn vader, die vertegenwoordiger is. Als ze vijf minuten samen in de auto zitten, weet de jongen, na de scheiding van zijn ouders vervreemd geraakt van zijn verwekker, al helemaal niets meer te zeggen. Zulke zinnetjes.<\/p>\n

Maar Hotz was geen schrijver van mooie zinnetjes. Geen schilder met woorden. Zijn stijl is voortreffelijk omdat zij precies verwoordt wat gezegd moest worden. Wat zijn \u2018wurgende\u2019 \u00a0zinnen prachtig maakt, en oninwisselbaar Hotz, is de werkelijkheid die zij verbeelden. Hotz is een schrijver die emoties nooit beschrijft, maar pijnlijk voelbaar maakt. Schudgevoel, afgunst, spijt. Bezorgdheid om geliefden, angst voor ziektes, ongelukken en fatale ruzies. Het eeuwige gevoel te falen en tekort te schieten dat mensen elkaar geven. Dat soort gevoelens fileerde Hotz, met een vlijmscherp mesje.<\/p>\n

Maar hij verbeeldde ook \u2013 wat misschien moeilijker is \u2013 de zeldzame momenten van groot geluk: de uitzinnige vrijheid van vrije dag, veroverd op \u00a0benauwende plichten; de jubelklanken van Whiteman\u2019s orkest, of de schoonheid van een straatje in de zon, ontworpen door een favoriete architect. Elke keer als ik Hotz\u2019 werk lees en herlees krijg ik een kleine schok:\u00a0 z\u00f3 en niet anders zit het, met wat mensen elkaar aandoen en geven \u2013 maar ik zie en begrijp het pas door de manier waarop Hotz het verwoordt.<\/p>\n

Die ervaring heb ik vooral bij het lezen van Hotz\u2019 (min of meer) autobiografische verhalen. Zijn tamelijk kleine oeuvre \u2013 zes verhalenbundels, een kleine roman en een novelle \u2013 valt grofweg uiteen in drie categorie\u00ebn: de historische verhalen, die vaak spelen in de negentiende of aan het begin van de twintigste eeuw, de autobiografische verhalen \u2013 een deel ervan is ge\u00efnspireerd op Hotz\u2019 kindertijd en adolescentie; in de jaren twintig tot veertig, een ander deel gaat over een groep muzikanten in de jaren vijftig van de vorige eeuw – ; en dan is er nog een \u00a0handvol contemporaine verhalen, spelend in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw.<\/p>\n

Bij Hotz\u2019 debuut in 1976 waren het vooral de historische verhalen die de aandacht trokken. \u00a0[…]\u2018Een nieuwe Elsschot!\u2019, jubelde criticus Aad Nuis in Haagse Post. <\/em>Ook het wonderlijke verhaal \u2018De tramrace\u2019 trok de aandacht. Het is een broeierig, met distantie\u00a0 geschreven verhaal over een de race tussen twee stoomtrams, een wedstrijd tussen protestantse en katholieke dorpelingen, aan het begin van de vorige eeuw. De race eindigt gruwelijk, met een ongeluk waarbij een meisje onder de tram komt. Maar dan doet Hotz iets vreemds. Zijn alwetende verteller laat een milde, wijze God, die glimlachend neerziet op Zijn verhitte stumpers, ingrijpen. God zet de tijd een halfuur terug, waardoor niet het meisje, maar een naar boetedoening snakkende boer onder de tram komt, waarmee het evenwicht in het dorp is hersteld.\u00a0 Dit proza, schreef Gerrit Komrij in Vrij Nederland<\/em>, doet meer dan de nostalgische wereld van \u2018koperdiepdrukplaten\u2019 uit een oud tijdschrift. Hotz\u00a0 \u2018verplaatst zich met huid en haar in het verleden\u2019.<\/p>\n

Hotz\u2019 debuut werd in 1976 een kleine hype. Vooral collega-schrijvers en journalisten \u00a0waren diep onder de indruk, en neerlandici. Ook ik wist, toen ik eind jaren zeventig in een boekhandel verveeld in een boek bladerde, niet wat ik las toen ik de eerste alinea van \u2018Dood weermiddel\u2019 las. Iedere zin was raak. Wie was deze schrijver? Ik studeerde Nederlands; waarom kende ik Hotz niet? Met de arrogantie van een twintiger dacht ik geheel op eigen houtje een magistrale schrijver te hebben ontdekt. Vooral die vreemde, historische verhalen. De andere verhalen waren \u00f3\u00f3k mooi, en amusant \u2013 Hotz bleek ontzettend geestig te zijn \u2013 maar een stuk \u2018gewoner\u2019.<\/p>\n

Later, bij het verschijnen van de tweede, derde, vierde en vijfde bundel van Hotz begon ik een voorkeur te ontwikkelen voor de autobiografische verhalen. Vooral de verhalen over een uiteenvallend gezin in de jaren dertig, zoals \u2018De verplaatsing\u2019,\u00a0 kerfden diep. Natuurlijk waren die historische verhalen knap gedaan. Maar voor het levendig oproepen van een tijdperk kom je, met het lezen van historische\u00a0 bronnen en het bekijken van oude afbeeldingen een heel eind \u2013 als je tenminste kunt schrijven. Maar om zo te schrijven over wonden die in de kindertijd werden geslagen, als Hotz doet \u2013 tegelijk vanuit een overtuigend, beperkt \u00a0perspectief van het kind \u00e9n dat van de wijzere, becommentari\u00ebrende verteller \u2013 moet je goed om je heen gekeken hebben.<\/p>\n

Die autobiografische verhalen maakten me nieuwsgierig naar het leven en het wereldbeeld, van de schrijver, de oudere man met de donkere\u00a0 bril en de scherpe scheiding in zijn haar, die die pas op zijn 54ste<\/sup> als schrijver \u2018uit de kast\u2019 kwam.\u00a0 Ik vermoedde dat de verhalen weliswaar grotendeels autobiografisch waren \u2013 dat vertelde Hotz zelf ook in de weinige interviews die hij gaf \u2013 maar ik kreeg ook de indruk dat hij zijn verleden bepaald niet had uitgemolken om er literatuur van de maken. Ook in interviews liet hij weinig los over zijn leven, behalve dat hij al van jongs af aan schreef, en dat hij jarenlang professioneel trombonist in jazzorkesten was geweest.\u00a0 Hotz liet veel ongezegd, en zou daar wel, dacht ik, zijn redenen voor hebben.<\/p>\n

[…]<\/p>\n

In de loop van een jaar of zeven kwam ik veel te weten over het leven van Hotz; langzaam ontspon zich voor mij het verhaal achter zijn verhalen. Ik begreep waarom er zijn werk zoveel vreselijke huwelijken voorkomen, dominante vrouwen, en kleine, gewiekste Lolita\u2019s. Ik begreep ook waarom je hem \u2013 zoals enkele critici deden \u2013 onmogelijk een vrouwenhater kunt noemen. Het verhaal van Hotz\u2019 leven, dat ik heb opgeschreven in Geluk kun je alleen schilderen –\u00a0 F.B. Hotz, het leven<\/em> (De Arbeiderspers 2011) is geen vrolijk verhaal. Wel intrigerend en aangrijpend. Niet zonder drama. \u00a0Het is zo\u2019n verhaal waarvan mensen zeggen, als het in een roman \u00a0wordt verteld: nou, een beetje ongeloofwaardig is het wel, zoveel pech en tegenslag. Te gek voor woorden soms. Of, zoals Hotz de verteller in zijn roman De vertekening <\/em>laat opmerken: \u2018Men moet het leven tot kalmte manen als men gaat schrijven\u2019.<\/p>\n

Het bijzondere aan Hotz\u2019 autobiografische verhalen is niet dat ze \u2018bijna echt gebeurd\u2019 zijn, het bijzondere is dat ze zo verschrikkelijk goed zijn. Veel van de verhalen in Mannen spelen vrouwen winnen<\/em> zijn niet eerder in een bloemlezing verschenen, en de verhalenbundels waaruit ze komen zijn niet meer verkrijgbaar.<\/p>\n

F.B. Hotz was geen marginale auteur, slechts bekend bij een handjevol critici en liefhebbers. Tenslotte werd hem in 1998 de P.C.Hooftprijs toegekend \u2013 hoger kun je in Nederland als schrijver niet stijgen. Maar een writers\u2019s writer <\/em>zou je hem wel kunnen noemen; iemand om wie een waas van lichte excentriciteit hing, typisch werk voor de fijnproevers.<\/p>\n

Die reputatie is niet terecht. Hotz\u2019 verhalen zijn heel toegankelijk, en door iedere lezer boven de twaalf te begrijpen. \u00a0Zij gaan over de pijlers van ieder mensenleven: familie, vriendschap, liefde, dood en verlies. Over de passie van dingen maken<\/em>, of het nu een fijne trombonesolo is, een getimmerd kastje, een nagebouwde tweedekker of een boek. \u2018Iets moois, iets lichts, iets waar tijd en eeuwigheid geen vat op hebben\u2019, dat wil een van Hotz\u2019 hoofdpersonen nalaten en dat wilde hij zelf ook. De door Hotz gemaakte dingen, zijn schitterende verhalen, verdienen een nieuw publiek, in deze nieuwe eeuw die hij niet mee heeft mogen maken.<\/p>\n

 <\/p>\n

Aleid Truijens is schrijfster en columniste voor de Volkskrant<\/em>. Ze\u00a0schreef de biografie van schrijver en musicus F.B.\u00a0Hotz (1922-2010), Geluk kun je alleen schilderen<\/em>. Hier leest u Hotz’ verhaal ‘De vertegenwoordigers’.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

De crowdfundingsactie voor de J.M.A. Biesheuvelprijs 2018 eindigt op 18 februari. Tot die tijd geven\u00a0we om de\u00a0paar dagen het woord aan\u00a0een ambassadeur van het korte verhaal. Vandaag: de…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":577,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[59,58,20,9],"tags":[],"class_list":["post-576","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-ambassadeur-2018","category-biesheuvelprijs-2018","category-kort-verhaal","category-over-het-korte-verhaal"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.jmabiesheuvelprijs.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/576","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.jmabiesheuvelprijs.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.jmabiesheuvelprijs.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.jmabiesheuvelprijs.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.jmabiesheuvelprijs.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=576"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.jmabiesheuvelprijs.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/576\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":583,"href":"https:\/\/www.jmabiesheuvelprijs.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/576\/revisions\/583"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.jmabiesheuvelprijs.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/577"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.jmabiesheuvelprijs.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=576"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.jmabiesheuvelprijs.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=576"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.jmabiesheuvelprijs.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=576"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}